नेपालमा घरजग्गाको अभिलेख, व्यवस्थापन र प्रवर्धनको विकासक्रमः
काठमाडौं । भूमिलाई कानुनको दायराभित्र भित्र ल्याएर सम्पुर्ण विवरणको रेकर्ड राख्नुलाई जग्गा व्यवस्थापन तथा अभिलेखिकरण भनिन्छ । यो व्यवस्था नेपालमा घर जग्गा क्षेत्र नियमनको पहिलो कदम थियो ।
राणा कालको समयमा जग्गाको कर नै मुलुकको आम्दानीको मुख्य स्रोत थियो । भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेखालय विभागका अनुसार मैदान र पहाडी क्षेत्रमा जमिनको व्यवस्थित अभिलेख राख्ने अभ्यास (तिनीहरूको स्थिति र क्षेत्र) १८७३/७४ मा शुरू भयो ।
घरजग्गाको अभिलेख राख्न राजस्व कार्यालयको स्थापनाः
‘माल अड्डा’ (भूमि राजस्व कार्यालय) को स्थापना वि.सं. १९९६ मा जग्गा प्रशासनका लागि संस्थाको रूपमा स्थापित भयो । आधुनिक तरिकाले जग्गा, जग्गावाला र मोहीको लगत खडा गरी मालपोतका जग्गा हाल आवादी सम्बन्धी व्यवस्थामा समायोचित सुधार गरी सर्वसाधारण जनताको सुधार तथा आर्थिक हित कायम राख्नु मालपोत विभागको लक्ष्य थियो । पछि २०२१ सालमा भूमिसुधार विभागको स्थापना भयो । छुट्टाछुट्टै काम गर्दै आएका यी दुई विभाग २०५७।३।२६ मा गाभिएर भूमिसुधार तथा व्यवस्थापन विभागमा रुपान्तर भए ।
गुणस्तरका आधारमा जग्गाको वर्गीकरणः
१९०१ देखि १९२९ सम्म नेपालमा चन्द्र शमशेर रानाले शासन गरे । उनले जमिनलाई चार वर्गमा वर्गीकृत गरे: अवल, डोयम, सीम र चाहर । यसै बीच, सन् १९०७ मा चिनको सहयोगमा भूमि सर्वेक्षण गरिएको थियो । त्यस पछि, जग्गाको प्रकार अनुसारको कर लिन थाल्यो ।
१९२१ मा पोटा रेजिष्ट्रेसन अड्डा स्थापना भएपछि घर जग्गाको अधिकारलाई लिखित रूपमा हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया सुरू भयो । साथै, माल अड्डामा घर जग्गाको दर्ता पास गर्ने अभ्यास अप्रिल १३, १९२२ देखि सुरु भयो ।
जग्गा प्लट (किट्टा) सर्वेक्षण र कार्य प्रवर्धनको सुरुवातः
१९२३ मा, जग्गा रेकर्ड नक्शाको आधारमा राख्ने प्रणाली भक्तपुरमा भूखंड सर्वेक्षणको सुरुवातसँगै शुरू भयो । अचल सम्पत्ति अनुरोध कानून ऐन १९५० को दशकमा जारी गरिएको थियो जुन क्षेत्रलाई संचालन गर्ने ऐनको रूपमा पहिलो कानून थियो । त्यस्तै, भूमिसुधार ऐन, १९५७ लाई भाडावालाहरूको अधिकारको रक्षा गर्नका लागि ल्याइएको थियो ।
१९६० मा, बिर्ता उन्मूलन ऐन लागू गरियो । यसै गरी भूमि सर्वेक्षण तथा मापन ऐन, १९६२ को परिचय भयो र त्यसको लगतै, भूमि कानून ऐन, १९६४ लाई लागू गरियो । यसै बीचमा भूमि प्रशासन ऐन, १९६६ पनि जारी गरियो।
जग्गा राजस्व कार्यालयको पुनर्गठनः
प्रारम्भमा भू्मिप्रशासन कार्यालयको स्थापना भूमि सुधार मन्त्रालय अन्तर्गत ९ जिल्लामा भएको थियो । जग्गा प्रशासन र भूमि नाप सर्वेक्षण र मापन ऐन १९६२ बमोजिम तयार गरिएको नक्शा हेर्नका लागि काठमाडौं उपत्यकाका तीन जिल्ला सहितका जिल्लामा भूमि सुधार मन्त्रालय अन्तर्गत स्थापना भएको थियो ।
१९६७ मा, भूमि प्रशासन कार्यालयलाई भूमि सुधार कार्यालयको नाम परिवर्तन गरियो। यसै बीच तत्कालीन राजस्व कार्यालय र कोष संकलन कार्यालयहरू पनि तत्कालीन अर्थ मन्त्रालयको जग्गा राजस्व विभाग अन्तर्गत १९६९ मा स्थापना भएको भूमि राजस्व कार्यालयमा रूपान्तरण गरियो ।
पछि जमिन राजस्व कार्यालयको नाम परिवर्तन गरी १९७१ मा राजस्व कार्यालय र कोष संकलन कार्यालयहरुमा राखिएको थियो । भूमि राजस्व ऐन, १९७८ जारी भएपछि अर्को बर्ष अर्थ मन्त्रालय अन्तर्गत जग्गा राजस्व कार्यालय स्थापना गरियो । यो रियल ईस्टेट किन्न र बिक्री प्रयोजनका लागि सहज बनाइयो ।
घरजग्गाको कारोबार, व्यवसायीकरणमा जोडः
नेपाल चेम्बर अफ कमर्स एण्ड इण्डस्ट्रीज फेडरेशनका केन्द्रीय सदस्य तथा एफएनसीसीआई अन्तर्गत शहरी विकास समितिका अध्यक्ष मीनमान श्रेष्ठ भन्छन कि यो क्षेत्रमा १९९० को दशक पछि मात्र व्यावसायिक रूपमा अघि बढेको छ । त्यसबेलादेखि यस क्षेत्रका व्यावासायिकहरूको आकर्षण बढ्दै गएको छ, श्रेष्ठ भन्छन् । १९९० मा घर जग्गा व्यवसायको कानूनी मान्यता प्राप्त गरे पछि, धेरै व्यवसायीहरूले आफ्नै कम्पनी दर्ता गरे र काठमाडौं उपत्यकामा घर जग्गा व्यवसाय सुरु गरे ।
अन्तमा, हिजोआज रियल इस्टेट व्यवसाय विस्तारित हुने क्रममा छ । सहरीकरणको छाप र मोह आम जनमानसमा परेसँगै व्यवसायिताले पनि उचाई लिँदैछ । हाल, यो व्यवसायले काठमाडौं उपत्यका मात्र नभइ, अन्य जिल्लामा पनि व्यावसायिक रूप लिइसकेको छ ।
Latest Posts
Fresh reads from Basobaas
