नेपालीहरुको दोस्रो महान चाड तिहारको महत्व

नेपालीहरुको दोस्रो महान चाड तिहारको महत्व

तिहार, जसलाई दीपावली र यमपञ्चक पनि भनिन्छ । यो हिन्दु नेपालिहरुको दास्रो लामो चाड हो, जुन मुख्यतया नेपाल र नेपालिको बासोबास भएका भारतका केही क्षेत्रहरु जस्तै दार्जिलिंग, कालिम्पोंग, सिक्किम र आसममा समेत मनाईन्छ । तिहारमा घर र घर बाहिर समेत उज्यालो बनाउँन बत्ति तथा दियो बालिन्छ, त्यसैले यसलाई उज्यालो पर्वको रुपमा पनि लिईन्छ । यो चाडलाई नेवारहरुले स्वान्ती भन्ने गर्छन् । विक्रम सम्वत् पात्रोमा सुनिश्चित गरिएको यो उत्सव कात्र्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशीमा काग तिहारबाट शुरु हुन्छ र हरेक वर्ष कात्र्तिक शुक्ल पक्षको द्तियामा भाई टीकोको साथ समाप्त हुन्छ ।

तिहार दशै पछि दोस्रो ठूलो नेपाली चाडपर्व हो । नेपालमा तीन दिने लामो राष्ट्रिय विदा मनाईन्छ । यो पर्वमा केवल मानिसहरुको लागि मात्र नभई परापूर्वक काल देखि संगै रहेका काग, कुकुर र गाईको समेत पुँजा गरिन्छ । घर आगन र सेढीमा चामलको सुख्खा पीठो, विभिन्न प्रकारका रंग र पूलको प्रयोग गरी रंगोली बनाईन्छ, जुन दिन्दु धर्मममा देवी देवताहरु र विशेष गरी लक्ष्मीको लागि पवित्र स्वगत क्षेत्रको रुपमा लिइन्छ ।

पहिलो दिन: काग तिहार

यो चाडको पहिलो दिनलाई काग तिहार भनिन्छ । कागलाई घरको छाना तथा आगनमा टपरी तथा नांलोमा मिठा पकवान र फूलहरुले सजाएर खानको लागि राखिन्छ । कागलाई हिन्दु धर्ममा उदासी र शोकको प्रतिकको रुपमा लिईन्छ । कागको पुजा गर्नाले घरमा शोक र मृत्युलाई कम गर्न मद्दत पुग्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ ।

दोस्रो दिन: कुकुर तिहार

दोस्रो दिनलाई कुकुर तिहार भनिन्छ । यसलाई नेवारी भाषामा द्ावारा खिच पूचा भनिन्छ । यस दिन कुकुरहरुलाई माला, टीका र स्वादिष्ट खाना खान दिएर मानिस र कुकुरहरु बीचको मायापूर्ण सम्बन्धलाई स्वीकार गर्दछन् । हिन्दु पौराणिक कथामा कुकुरहरुलाई विशेष स्थान दिएको छ । हरेक घर सडकमा, उनीहरुले यस दिन विशेष सम्मान पाउछन् । महाभारतमा उल्लेख गरिए अनुसार, भैरव (भगवान शिवको एक भयानक अवतार), ले कुकुरलाई वाहन को रुपमा लगेका थिए । यम (मृत्युको देवता) ले दुई वटा कुकुरको विश्वास गर्थे, जुन प्रत्येक कुकुरका चार ओटा आखा थिए । भनिन्छ, कुकरहरुले यस दिन नरकका ढोका तिर हेरेका थिए, यस विश्वासका कारण यस दिनलाई नारक चतुर्दशी पनि भनिन्छ ।

तेस्रो दिन: गाई तिहार र लक्ष्मी पूजा

तेस्रो दिन गाई तिहार (गाईको पूजा) हो । हिन्दु धर्मममा गाईले समृद्ध्धि र सम्पन्नताको संकेत गर्दछ । प्राचीन समयमा, मानिसहरुले गाईबाट धेरै लाभ उठाए । यसको दुध, गोबर र मूत्र शुद्धिकरणको लागि प्रयोग गरिन्थ्यो । त्यसकारण,यस दिन मानिसहरुले गाईलाई माला लगाई र उत्तम घाँस र खाना खुवाएर उनीहरु प्रति कृतज्ञता देखाउँछन् ।

साँझमा, धनको देवी, लक्ष्मीलाई परिवारले तेल बत्तीहरु (दियो) वा मैनबत्तीहरु ढोका र झ्यालहरुमा जलाएर समृद्धि र भलाईका निम्ति प्रदान गरिएका सबै सुविधहरुको लागि धन्यवाद दिन्छन् । यसै दिन देखि भैलो र देउसी खेल्न सुरु गरिन्छ । लक्ष्मी पूजाको रात, केटीहरु छिमेकीहरुको घरहरुमा आउँछन्, बाजागाजको साथ भैलिनी गीत गाउँछन् । देउसी प्राय केटाहरुले खेल्ने गर्छन् । देउसी भैलो गित मार्फत चाडको कथा बताउछन्, एक जनाले चाडको बयान गर्दै बांकी अन्यले देउसी वा भैलीनी भन्दै पछ्याउछन् ।  देउशी भैली खेल्ने केटा केटिहरुले घर परिवारको लागि आशिष्को चाहना गर्दछन् र उनीहरुलाई खानाको उपहार (सेलरोटी सहित), पैसा घरका परिवारले प्रस्ताव गर्छन । आजभोली सामाजिक कार्यकर्ताहरु, राजनीतिज्ञ रयुवा मानिसहरुले स्थानीय घरहरु भ्रमण गर्छन, भैलीनी र देउसी गीतहरु गाउँछन्, कल्याण र सामाजिक गतिविधिहरुको लागि रकम संकलन गर्ने गर्दछन् ।

संयोगवश, लक्ष्मी पूजाले लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्मदिन पनि मनाउँदछ, देवकोटा नेपाली भाषको महान कविको रुपमा सम्मानित छन् ।

चौथो दिन: गोवर्धन पूजा

तिहारको चौथो दिनमा त्यहाँ तीन किसिमका पूजा हुन्छन्, जुन जनताको सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा निर्भर गर्दछ । मुख्यतया गोरुलाई यस दिन राम्रो खना दिएर पूजा गरिन्छ । यो गोरु तिहार वा गोरु पूजा (गोरुको पूजा) को रुपमा मनाइन्छ । वैष्णव धर्म अनुसरण गर्ने मानिसहरुले गोवर्धन पूजा गर्छन, जुन गोवर्धन हिमालको पूजा हो । गोवरलाई पहाडको प्रतिनिधिको रुपमा लिईन्छ र पूजा गरिन्छ । नेवार समुदायका अधिकांश सदस्यहरुले यस दिनको रातमा म्ह पूजा (स्वयं पूजा) गर्दछन् । याे दिन नयाँ नेपाल सम्बतको नयाँ वर्षको शुरुवात हुन्छ । केटाहरु यस दिन उनीहरुको इलाकाको घरहरुमो गएर देउसी प्रदर्शन गर्छन् ।

पाँचौ दिन: भाई टीका

तिहारको पाँचौं र अन्तिम दिनलाई भाई टीका वा किजा पूजा भनिन्छ । उनीहरुले लामो जीवन सुनिश्चित गर्न र उनीहरुले प्रदान गरेको सुरक्षाको लागि धन्यवाद दिन दिदीबहीनीहरुले भाईहरुको निधारमा तिलक वा टीका लगाएको देख्न सकिन्छ । विश्वास गरिन्छ कि मृत्युका देवता यमराजले आफ्नी बहिनी देवी यमुनालाई यस दिन भेट गरे जुन बेला उनले आफ्नो निधारमा शुभ टीका लगाई, मखमलको माला लगाई विशेष परिकारहरु खुवाईन् । छुट्टिएपछि यमराजले यमुनालाई स्नेहको चिन्हको रुपमा एउटा विशेष उपहार दिए र यसको बदलामा यमुनाले उनलाई एउटा प्यारी उपहार दिइन् जुन उनले आफ्नै हातले बनाएकी थिइ । त्यस दिन यमराजले घोषण गरे कि जो कोही आफ्नो दिदीबाट तिलक लिन्छ, त्यो त्यस दिन मर्ने छैन । 

पूजाले परम्परागत रीतिरिवाज पालन गरेको छ, जसमा बहिनीहरूले दाजुभाइलाई तामाको भाँडोबाट तेल निकाल्दै र आफ्नो भाइको कपालमा तेल लगाउँछिन्, जुन पछि भाईको निधारमा सात रंगीन टीका लगाइन्छ। यसपछि भाइहरूले आफ्ना बहिनीहरूलाई उपहारको आदानप्रदानको साथ एउटै फेसनमा टिक्का प्रस्ताव गर्छन्। यो अनुष्ठान भाई बहिनी भन्दा कान्छो वा जेठो होस् भन्ने जस्तोसुकै गरी व्यवहारमा उतार्न सकिन्छ। यस चाडले भाइबहिनीहरूको नजिकको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। 

यी बाहेक, नेवारहरू रंगीन अष्टमलन्गला मंडलहरू बनाउँदछन् र तांत्रिक संस्कार अनुरूप मन्त्र र प्रक्रियाहरू सुनाउँछन्। सात रंगीन टीकाको साथ, बहिनीहरूले भाइहरूलाई सगुन, मिठाई, मखमाली माला, र तांत्रिक महत्त्वको पवित्र कपासको धागो प्रदान गर्दछ, जनाई धागो जस्तै उनीहरूको शरीरको रक्षा गरुन ।

Related Posts
article-image
article-image
article-image
article-image
article-image